Opinion

Τελικά για ποια πράγματα μετανιώνουμε;

Οι έρωτες, οι σπουδές, αυτά που ονειρευτήκαμε και δεν αγγίξαμε καν

Μετανιώνουμε για όσα δεν κάναμε, όχι για όσα κάναμε: τουλάχιστον έτσι δείχνουν οι τελευταίες έρευνες

Οι έρευνες βέβαια είναι πέντε τον παρά, το έχουμε καταλάβει – ό,τι και αν θέλουμε να υποστηρίξουμε, θα βρούμε στο διαδίκτυο ένα σωρό έρευνες, άρθρα, μελέτες και στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι έχουμε δίκιο… Αλλά εδώ ξεκινάω όχι από μια θεωρία, παρά από πραγματικές ιστορίες ανθρώπων που ξέρω: η μαμά μας ήθελε να πάει στη Σχολή Καλών Τεχνών και να γίνει ζωγράφος, κάτι που δεν κατάφερε γιατί στην δεκαετία του 1950 ο ιδανικός στόχος για τα κορίτσια ήταν να παντρευτούνε μικρά-μικρά και να κάνουν παιδιά. Η μαμά της φίλης μου (και φίλη της μαμάς μας) αντίστοιχα, είχε περάσει στην Αρχιτεκτονική, και δεν πήγε ποτέ επειδή ο μπαμπάς της δεν την άφησε. Παντρεύτηκε κι αυτή στα 19 κι έκανε οικογένεια, οπότε πάει το όνειρο, ήτανε βλέπετε άλλες εντελώς εποχές, τα 50s, δύσκολα έστελνε ένας μπαμπάς την κόρη του για σπουδές. Και οι δύο αυτές γυναίκες, άνω των 80 ετών σήμερα, αναστενάζουν με θλίψη για εκείνες τις σπουδές που δεν έκαναν, για τα όνειρα που είχαν αλλά δεν τα αγγίξανε καν, για τα όσα δεν είχαν την ευκαιρία να δοκιμάσουν, καν.

Έχω κι άλλα παραδείγματα, κυρίως γυναικών, που βρέθηκαν με οικογένεια πριν κλείσουν τα 20 χρόνια τους, και αναγκαστικά «δεν έκαναν κάτι άλλο» - κάποιες δούλεψαν στο μαγαζί ή στην επιχείρηση του συζύγου, άλλες βγήκαν στον επαγγελματικό στίβο όταν μεγάλωσαν τα παιδιά τους. Η μέση 80άρα σήμερα, αν την ρωτήσεις για τί πράγμα μετανιώνει, δεν θα σου πει και πολλά γκομενικά (εκτός που δεν τα θυμάται), θα εστιάσει στις σπουδές ή στην καριέρα της: και το ένα και το άλλο, έμειναν στη μέση ή δεν ξεκίνησαν ποτέ, λόγω οικογενειακών υποχρεώσεων. Συμβαίνει μερικές (λιγότερες) φορές και με τους άντρες αυτό, τους παππούδες και μπαμπάδες μας, όσους γεννήθηκαν ανάμεσα στα 1920-1940: ο μπαμπάς μας διέκοψε τις σπουδές του λόγω του Πολέμου ή/και λόγω οικονομικών πιέσεων, με αποτέλεσμα να πάρει τελικά πτυχίο Νομικής στα 38 του, όχι επειδή το χρειαζόταν, αλλά επειδή «εκτιμούσε πολύ την δωρεάν παιδεία», όπως έλεγε ως τα βαθιά του γεράματα.

Διάβασα λοιπόν μια έρευνα που έγινε στην Αμερική από έναν ιδιώτη κοινωνιολόγο: 50 άντρες και 50 γυναίκες από 80 ετών και πάνω, ρωτήθηκαν τι είναι αυτό για το οποίο έχουν μετανιώσει, τώρα που οδεύουν προς το γκραν φινάλε. Σχεδόν όλες οι γυναίκες, αναφέρθηκαν σε σπουδές που δεν άρχισαν ποτέ ή δεν ολοκλήρωσαν. Ακόμα κι αυτές που είχαν πάει στο Πανεπιστήμιο, είπανε ότι μετανιώνουν που δεν έκαναν μεταπτυχιακό, που δεν συνέχισαν τις σπουδές τους ή που δεν έκαναν ακαδημαϊκή καριέρα. Σχεδόν όλες, έριξαν το φταίξιμο, κατά κάποιον τρόπο, στην δημιουργία οικογένειας. Ένα μεγάλο ποσοστό είπε ότι ο σύζυγος δεν συμφωνούσε με την συνέχιση των σπουδών (μιλάμε για τα 50s, 60s και 70s) ενώ οι υπόλοιπες απλώς αναφέρθηκαν στα παιδιά που απέκτησαν, τα οποία τις είχαν ανάγκη. Οι άντρες πάλι, μετανιώνουν για το ότι δεν ήταν αρκετά τολμηροί επαγγελματικά, οι περισσότεροι σκάνε ακόμα που δεν «ξεκίνησαν την δική τους δουλειά». Αυτό που τους απέτρεψε ήταν το ότι είχαν γίνει πατεράδες και… οι γυναίκες τους, που δεν ήθελαν να χάσουν την σιγουριά του συζυγικού μισθού, ή που δεν πίστευαν ότι οι άντρες τους θα τα κατάφερναν, αν ξεκινούσαν όντως δική τους δουλειά.

Από την άλλη, μικρό ποσοστό (1-2 άτομα στα 50, βασικά άντρες) δήλωσαν ότι έχουν μετανιώσει που έκαναν παιδιά – ενώ κάμποσοι έχουν μετανιώσει που παντρεύτηκαν. Οι γυναίκες ήταν αυτές που σε μεγαλύτερο ποσοστό μετάνιωσαν για το γάμο τον ίδιο («Ήμουν πολύ νέα, έπρεπε να είχα δώσει χρόνο στον εαυτό μου», «Με πίεσαν οι δικοί μου να παντρευτώ», «Παντρεύτηκα επειδή έμεινα έγκυος» κλπ). Άσχετα με το αν έχουν χωρίσει ή όχι πάντως, και οι γυναίκες και οι άντρες καταλογίζουν στον/στην σύντροφό τους το ότι δεν κυνήγησαν τα όνειρά τους…

Δεν ξέρω τι μας λέει τελικά αυτή η έρευνα, και ο αριθμός των συνεντευξιαζόμενων ήταν σχετικά μικρός. Γενικά, είτε μετανιώνεις είτε δεν μετανιώνεις για κάτι που έγινε, που έκανες ή δεν έκανες στο παρελθόν, είτε σκας από μετάνοια είτε όχι, δεν έχει καμία σημασία. Αν νοιώθεις ότι έβλαψες ή πίκρανες κάποιο άτομο, μπορείς να ζητήσεις συγγνώμη. Αν του έκλεψες λεφτά του ατόμου, μπορείς να τα επιστρέψεις, και ντροπή σου κιόλας. Αν έκανες κακό χωρίς να το θέλεις σε άτομο, επίσης μπορείς να ζητήσεις συγγνώμη… ή, να το ξεχάσεις. Ανάλογα τι άτομο είσαι εσύ το ίδιο, αποφασίζεις – αλλά όσο και να χτυπιέσαι που χώρισες ή που παντρεύτηκες το Χ άτομο, ό,τι έγινε, έγινε, πάει, πέρασε στην Ιστορία, πασέ κομποζέ, και ίσως το μοναδικό (άτομο) που το σκέφτεται, είσαι εσύ με τις ενοχές σου. Εκτός αν έχεις κάνει πραγματικά ζημιά σε κάποιον, οπότε, πάσο: ψάξε τρόπο να επανορθώσεις. Τα λεφτά δεν είναι πάντα η λύση, αλλά βοηθάνε. Λέμε τώρα, γιατί όχι, αν σε τρώνε οι τύψεις, δοκίμασε και τη λύση της αποζημίωσης.

Οκέι, οι τύψεις και οι ενοχές είναι διαφορετικό θέμα από το μετάνιωμα, τις αναφέρω «μόνο για λίγο» (σαν τις προσφορές των σουπερμάρκετ) και επανέρχομαι στο κυρίως θέμα: αυτά που μετανιώνουμε, γυναίκες και άντρες, είναι αυτά που ΔΕΝ τολμήσαμε. Μερικές φορές συζητάμε με φίλες για το αμαρτωλό παρελθόν μας και ρωτάμε η μία την άλλη, «Καλά, με τον Ψ γιατί δεν έκανες τίποτα, που ήταν τόσο μπάνικος και καλό άτομο;» ή «Ήταν μεγάλη ευκαιρία τότε να κουτουπώσεις τον Ω, που σε καλοκοίταζε, δεν το πιστεύω ότι τον άφησες να περάσει!». Κουνάμε τα κεφάλια μας, απίστευτο, πόσο χαζά μπορεί να φερθεί καμία, όταν έχει το μυαλό της αλλού και όχι στα απαραίτητα…

Αυτό που δεν συζητάμε, όλες όσες έχουμε παιδιά, είναι πόσο πίσω μας πήγαν επαγγελματικά τα πολυαγαπημένα μας παιδάκια. Πόσες ευκαιρίες χάσαμε επειδή ο μικρός είχε ανεμοβλογιά, επειδή η μικρή είχε κωλικούς, επειδή δεν υπήρχε κάποιος να μείνει με τα παιδιά, επειδή η νταντά που είχαμε βρει έφυγε ξαφνικά, επειδή η μαμά/ο μπαμπάς μας που κρατούσε το μωρό γριππώθηκε, επειδή η προαγωγή, το προτζεκτ, η αύξηση, το επαγγελματικό ταξίδι, η παρουσίαση, επειδή έτυχε το σημαντικό κάτι-τις της δουλειάς μας να πέσει πάνω στις εξετάσεις του ενός παιδιού ή στις εφηβικές κρίσεις του άλλου, στις αμυγδαλές του ενός ή τον ιό Κοξάκι του άλλου…

Δεν το συζητάμε γιατί, εννοείται, καμία μαμά δεν μετανιώνει για το Μεγάλο Γεγονός της ζωής της, δεν μετανιώνουμε που κάναμε παιδάκια, για όνομα, τα αγαπάμε πάρα πολύ, έδωσαν και δίνουν ένα άλλο νόημα στη ζωή μας, δεν τα αλλάζουμε με τίποτα, ναι μεν θα ήταν τέλειο αν υπήρχε περισσότερη υποστήριξη από συντρόφους, από την Πολιτεία, από οποιονδήποτε – αλλά η αλήθεια είναι ότι ψοφάμε για τα παιδάκια μας όσες είμαστε μαμάδες, και δεν ξέρουμε τι θα είχαμε κάνει χωρίς αυτά.

(Ίσως λαμπρή καριέρα; Αλλά ούτε αυτό το συζητάμε.…)