Γιατί όσο μεγαλώνουμε επιλέγουμε πιο σωστά τους φίλους μας;

Προτιμάτε να γνωρίζετε πολλούς νέους ανθρώπους ή να περνάτε χρόνο με έναν μικρό κύκλο στενών φίλων; Ίσως πιστεύετε ότι η απάντηση εξαρτάται από το αν είστε περισσότερο εξωστρεφής ή εσωστρεφής. Υπάρχει, όμως, ένας ακόμη κρίσιμος αλλά λιγότερο γνωστός παράγοντας που διαμορφώνει τις κοινωνικές μας προτιμήσεις: η ηλικία.

Ένας μεγάλος όγκος ερευνών δείχνει ότι η φιλία ωφελεί τους ανθρώπους σε όλες τις ηλικίες, βελτιώνοντας ακόμη και την υγεία και τη διάρκεια ζωής τους. Στη μετέπειτα ζωή, οι φιλίες μπορούν να γίνουν ιδιαίτερα σημαντική πηγή ευτυχίας και ικανοποίησης. Μάλιστα, οι συχνές επαφές με έναν στενό φίλο ενδέχεται να ενισχύουν περισσότερο την ευτυχία στην τρίτη ηλικία απ’ ό,τι οι επαφές με κοντινά μέλη της οικογένειας.

Μια απλή εξήγηση είναι ότι οι φιλίες μπορεί να είναι πιο ευχάριστες και λιγότερο τεταμένες από άλλες σχέσεις. Σύμφωνα με μελέτη σε Αμερικανούς άνω των 65 ετών, οι συναντήσεις με φίλους αξιολογήθηκαν ως πιο ευχάριστες από εκείνες με συγγενείς. Τα ευρήματα αυτά έρχονται σε αντίθεση με παλαιότερες μελέτες που ανέδειξαν την οικογένεια ως τη βασική πηγή στήριξης για τους ηλικιωμένους.

Πολλοί γνωστοί  ή μικρότερη αλλά πιο δεμένη ομάδα;

Οι ερευνητές έχουν διαπιστώσει ότι, στο πλαίσιο αυτής της «εκκαθάρισης», οι μεγαλύτεροι σε ηλικία άνθρωποι απομακρύνουν συνειδητά λιγότερο στενούς γνωστούς από τα κοινωνικά τους δίκτυα. Έτσι αυξάνεται η λεγόμενη «συναισθηματική πυκνότητα» του κοινωνικού τους κύκλου – δηλαδή επιδιώκουν να διαμορφώσουν μια μικρότερη αλλά πιο δεμένη ομάδα. Παράλληλα, τείνουν να είναι πιο συγχωρητικοί και θετικοί απέναντι στα πρόσωπα που επιλέγουν να κρατήσουν κοντά τους, καθώς προσπαθούν να απολαύσουν τη ζωή και τον χρόνο που τους απομένει μαζί τους, σύμφωνα με τις έρευνες.

Αυτή η έμφαση στη χαρά συνδέεται με άλλα ευρήματα σχετικά με τον ρόλο της θετικότητας στην τρίτη ηλικία. Για παράδειγμα, σε σύγκριση με τους νεότερους ενήλικες, οι μεγαλύτεροι έχουν γενικά πιο θετική στάση ζωής και εστιάζουν περισσότερο σε θετικά γεγονότα και αναμνήσεις – ένα φαινόμενο γνωστό ως «φαινόμενο της θετικότητας».

Ωστόσο, δεν χρειάζεται να είναι κανείς ηλικιωμένος για να βιώσει αυτή τη μετατόπιση προς πιο στενές, χαρούμενες και θετικές σχέσεις. Σύμφωνα με μελέτη του 2016, όταν οι νεότεροι άνθρωποι καλούνται να σκεφτούν την ευθραυστότητα της ζωής και τον περιορισμένο χρόνο τους στη Γη, αλλάζουν κι εκείνοι τους κοινωνικούς τους στόχους: από μια πιο ανοιχτή και διευρυμένη στρατηγική περνούν σε μια πιο εστιασμένη.

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19, το φαινόμενο αυτό έγινε ιδιαίτερα εμφανές: στο αποκορύφωμα της κρίσης, άνθρωποι όλων των ηλικιών προτίμησαν σχέσεις με μεγαλύτερο συναισθηματικό νόημα, όπως έδειξε σειρά μελετών. Με άλλα λόγια, οι μεγαλύτεροι συνέχισαν τη συνήθη, ηλικιακά τυπική στρατηγική τους – εστιάζοντας σε λιγότερους αλλά πιο στενούς δεσμούς – ενώ οι νεότεροι εγκατέλειψαν την προηγούμενη πιο ανοιχτή τους στάση και άρχισαν να συμπεριφέρονται περισσότερο όπως οι μεγαλύτεροι όσον αφορά τις κοινωνικές τους προτιμήσεις.

«Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι οι ευρέως καταγεγραμμένες διαφορές ηλικίας στα κοινωνικά κίνητρα αντανακλούν περισσότερο την αντίληψη για τον διαθέσιμο χρόνο παρά τη χρονολογική ηλικία», αναφέρει η μελέτη. Με άλλα λόγια, το πόσο χρόνο πιστεύουμε ότι έχουμε μπροστά μας επηρεάζει τη στρατηγική μας στις σχέσεις περισσότερο από την πραγματική μας ηλικία.

Καλωσορίζοντας νέες φιλίες

Παρότι η καλλιέργεια στενών δεσμών είναι σημαντική, οι ερευνητές τονίζουν ότι είναι καλό να παραμένουμε ανοιχτοί και σε νέες φιλίες. Η Fiori και οι συνεργάτες της έχουν διαπιστώσει ότι η υπερβολική συρρίκνωση του κοινωνικού δικτύου δεν είναι απαραίτητα ωφέλιμη. Ίσως μάλιστα προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις πως η αποκλειστική εστίαση μόνο σε στενές σχέσεις ωφελεί την ψυχική ή τη σωματική υγεία – σε οποιαδήποτε ηλικία.

«Οι φιλίες είναι εξαιρετικά ωφέλιμες για την ευημερία των ανθρώπων σε όλη τη διάρκεια της ζωής, εν μέρει επειδή διαφορετικές σχέσεις επιτελούν διαφορετικούς ρόλους», επισημαίνει. «Οι πιο στενοί μας δεσμοί μάς προσφέρουν κοινωνική, συναισθηματική και πρακτική στήριξη. Όμως υπάρχουν και άλλες λειτουργίες που αντλούμε από τις σχέσεις μας, εξίσου – αν όχι περισσότερο – σημαντικές, οι οποίες συχνά προέρχονται από διαφορετικού τύπου δεσμούς».

Για παράδειγμα, οι φιλίες μπορεί να μας προσφέρουν πνευματική διέγερση ή απλώς διασκέδαση. Η βασική διαφορά είναι ότι πρόκειται για εθελοντικές, μη υποχρεωτικές σχέσεις, που μπορούν να ξεκινήσουν ή να λήξουν ανά πάσα στιγμή.

Η Alexandra Thompson, ερευνήτρια ψυχικής υγείας στο Πανεπιστήμιο Newcastle στο Ηνωμένο Βασίλειο, συμφωνεί: «Οι φιλίες μάς προσφέρουν κάπως διαφορετικά οφέλη από τις οικογενειακές σχέσεις για πολλούς λόγους. Οι οικογενειακές σχέσεις μπορεί να είναι φορτισμένες ή βασισμένες στην υποχρέωση. Η φιλία, αντίθετα, βασίζεται σε κοινά ενδιαφέροντα, και αυτό μπορεί να ενισχύσει τη θετική διάθεση».

Πολιτισμικές διασταυρώσεις

Σύμφωνα με μελέτη του 2021 σε περισσότερους από 300.000 ανθρώπους από 99 χώρες, η σημασία της φιλίας συνδέεται ισχυρότερα με την υγεία και την ευτυχία στους μεγαλύτερους σε ηλικία ενήλικες, στις γυναίκες, στα άτομα με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο και σε όσους ζουν σε ατομικιστικές κουλτούρες.

Για τους ηλικιωμένους, η υψηλή αξία που αποδίδεται στις κοινωνικές σχέσεις μπορεί να λειτουργήσει ως «επιτυχημένη στρατηγική αντιμετώπισης», ενισχύοντας την ευημερία απέναντι στις δυσκολίες της τρίτης ηλικίας.

Οι φίλοι ως «επιλεγμένη οικογένεια»

Ορισμένες φιλίες γίνονται τόσο στενές που η λέξη «φίλος» μοιάζει ανεπαρκής για να περιγράψει το βάθος της σχέσης. Ένας φίλος μπορεί να βιώνεται σαν αδελφός ή αδελφή. Οι φίλοι μπορούν να γίνουν «συγγενείς εξ επιλογής», προσφέροντας τη ζεστασιά και την αξιοπιστία της οικογένειας, μαζί με την απόλαυση της φιλίας, λέει η Fiori. «Η συγγένεια δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στο αίμα ή στον γάμο. Όταν κάποιος γίνεται συγγενής, τότε η σχέση μετατοπίζεται και αποκτά μεγαλύτερο αίσθημα υποχρέωσης».

Ωστόσο, ακόμη κι όταν καλλιεργούμε στενούς, σχεδόν συγγενικούς δεσμούς, μπορούμε να απολαμβάνουμε και πιο χαλαρές σχέσεις, επισημαίνει η Thompson. Το κλειδί είναι η ποιότητα και όχι η ποσότητα: «Δεν πρόκειται για το να έχουμε εκατοντάδες φίλους. Δεν σημαίνει ότι όσο προσθέτουμε φίλους θα μειώνεται η μοναξιά ή θα βελτιώνεται αυτόματα η ψυχική και σωματική υγεία. Το ουσιαστικό είναι οι κοινές εμπειρίες και τα κοινά ενδιαφέροντα».

Είναι το τέσσερα ο “μαγικός” αριθμός;

Η διδακτορική έρευνα της Thompson εξέτασε τον ιδανικό αριθμό φίλων στην τρίτη ηλικία για την ψυχολογική ευημερία και την αντιμετώπιση της μοναξιάς. Διαπίστωσε ότι τέσσερις στενοί φίλοι αποτελούν τον ιδανικό αριθμό, καθώς πέρα από αυτόν δεν καταγράφηκαν σημαντικά επιπλέον οφέλη.

«Το ζήτημα είναι πώς θα ενθαρρύνουμε τους ανθρώπους να δημιουργούν ποιοτικές, στενές και ουσιαστικές σχέσεις ή να ενισχύουν τις ήδη υπάρχουσες, αυξάνοντας το βάθος και την οικειότητα, ώστε να αποκομίζουν τα διαφορετικά κοινωνικά οφέλη που προσφέρουν οι φίλοι τους», λέει.

Η προσπάθεια αξίζει τον κόπο για πολλούς λόγους: τα οφέλη της φιλίας στη μετέπειτα ζωή δεν περιορίζονται στην ψυχολογική ευημερία, αλλά περιλαμβάνουν καλύτερη γνωστική λειτουργία και σωματική υγεία. Έρευνες δείχνουν σταθερά ότι οι φιλίες είναι εξίσου σημαντικές με τους οικογενειακούς δεσμούς για την πρόβλεψη της ευημερίας στην ενήλικη ζωή και τα γηρατειά.

Μια μετα-ανάλυση με περίπου 309.000 άτομα, που παρακολουθήθηκαν κατά μέσο όρο για 7,5 χρόνια, έδειξε ότι όσοι διαθέτουν επαρκείς κοινωνικές σχέσεις έχουν 50% μεγαλύτερη πιθανότητα επιβίωσης σε σύγκριση με όσους έχουν φτωχές ή ανεπαρκείς σχέσεις. Οι φιλίες μπορούν επίσης να αποτελέσουν πηγή σταθερότητας, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου οι δημογραφικές τάσεις απομακρύνονται από το παραδοσιακό «πυρηνικό» μοντέλο οικογένειας προς μονογονεϊκές οικογένειες, διαζύγια, καθιστώντας την οικογενειακή ζωή πιο σύνθετη.

Παρότι η γήρανση συνοδεύεται από προκλήσεις – απώλειες, προβλήματα υγείας, λιγότερες ευκαιρίες κοινωνικοποίησης – η στάση απέναντι στην ηλικία παίζει καθοριστικό ρόλο. Όσοι βλέπουν τη γήρανση θετικά και πιστεύουν ότι μπορούν ακόμη να κάνουν σχέδια και να συμμετέχουν σε νέες δραστηριότητες επενδύουν περισσότερο στις σχέσεις τους και ωφελούνται.

Τελικά, η φιλία στην τρίτη ηλικία δεν είναι απλώς μια συναισθηματική πολυτέλεια. Είναι παράγοντας ανθεκτικότητας, υγείας και μακροζωίας — και, για πολλούς, μια πραγματική χρυσή εποχή της ζωής.

Πηγή: ΒΒC